نام امام خمینی(ره) بیش از هر چیز با انقلاب اسلامی، رهبری سیاسی و مرجعیت دینی گره خورده است. با این حال، انتشار اشعار ایشان پس از رحلت، بسیاری را با وجهی کمتر شناختهشده از شخصیت امام آشنا کرد؛ وجهی که از ذوق ادبی، نگاه عرفانی و طبع شاعرانه او حکایت داشت. غزلهای امام نشان دادند که در کنار فقیهی برجسته و رهبری تأثیرگذار، شاعری خوشذوق نیز حضور دارد که مفاهیم عمیق عرفانی را با زبانی روان و دلنشین بیان کرده است. رضا اسماعیلی، شاعر و پژوهشگر ادبیات، در این گفتوگو به ویژگیهای شعر امام و نسبت آن با اندیشه و شخصیت ایشان پرداخته است.
مردم امام خمینی را به عنوان یک رهبر سیاسی و فقیه میشناسند؛ شعرهای ایشان چه بخش کمتر دیدهشدهای از شخصیت امام را به ما نشان میدهد؟
اسماعیلی: پس از ارتحال ملکوتی حضرت امام(قدسسره الشریف)، با انتشار غزل عارفانه «من به خال لبت، ای دوست! گرفتار شدم»، مردم ایران و جهان با وجه دیگری از شخصیت جامعالاطراف امام خمینی(ره) آشنا شدند. وجهی که تا پیش از انتشار این غزل، برای اکثر مردم ناشناخته بود.
برای بسیاری از مردم باور اینکه غزلی تا بدین حد زیبا و عارفانه، سروده همان عزیزی است که انقلابیترین مرد جهان نام گرفته است، کار بسیار سخت و دشواری بود، چرا که طرفداران و دوستداران امام در ایران و جهان، پیش از این او را تنها به عنوان مرجعی دینی و رهبری سیاسی میشناختند.
غزل مورد اشاره، غزلی است که در آیینه آن میتوان سیمای عرفانی امام را به صورت تمام و کمال به تماشا نشست. در واقع میتوان گفت، این غزل از سیمای ادبی حضرت امام(ره) پردهبرداری کرد. مردم پس از انتشار این غزل و در ادامه با چاپ دیوان امام فهمیدند که رهبرشان تنها یک عالم دینی یا سیاستمدار نیست. بلکه علاوه بر برجستگیهای دینی و سیاسی، شاعر و ادیبی ظریف و نکتهسنج است که اشعارش طعم عرفان عطار، مولانا و حافظ را میدهد.
بعد از ارتحال حضرت امام، رونمایی از سیمای ادبی آن عبد صالح خدا با چاپ غزل «من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم» آغاز شد و به خاطر اقبال و استقبال گسترده مردم، به مرور با چاپ و انتشار مجموعه شعرهای «سبوی عشق»، «باده عشق»، «نقطه عطف» و «محرم راز» ادامه یافت. چاپ این مجموعهها، بهترین تسلا برای خیل عاشقان و ارادتمندان امام بود. زمزمه این شعرها مرهمی بود بر داغ هجرانِ امت داغدیدهای که در کمال ناباوری پیر و پدر معنوی خویش را از دست داده بودند. به خاطر عطش زایدالوصفی که در جامعه نسبت به خواندن و شنیدن اشعار امام وجود داشت، مجموعههای منتشرشده در طرفهْالعینی دستبهدست و نایاب شدند. به خاطر این استقبال بینظیر و جهت پاسخگویی به مطالبات مردمی، سرانجام این دفاتر پراکنده در مدت زمان کوتاهی سامان یافت و در قالب «دیوان اشعار امام» به دست چاپ سپرده شد.
در شعر امام، مفاهیم عرفانی و فلسفی زیادی دیده میشود؛ چطور این مفاهیم در عین عمق، برای مخاطب عام هم قابل فهم شدهاند؟
اسماعیلی: با یک مرور اجمالی در اشعار حضرت امام، اهل ادب به سهولت درمییابند که این اشعار لهجهای عرفانی دارد و ذهن و زبان امام در عرصه شعر و شاعری متأثر از شاعران سبک عراقی، بهخصوص سنایی، عطار، مولانا، سعدی و حافظ میباشد. اشعار حضرت امام که به سبک عراقی سروده شده است، درونمایهای عرفانی و معنوی دارد. عرفان متجلی در سرودههای امام خمینی(ره) عرفانی اسلامی، بیدارگرانه و مبتنی بر آموزههای وحیانی و قرآنی است که انسان را به صراط مستقیم توحید و رستگاری هدایت میکند.
حضرت امام از میان تمام شاعران به حافظ و سعدی شیرازی ارادتی خاص داشت. نشانه این ارادت، بسامد بالای اشعاری است که در استقبال از غزلیات این دو شاعر بزرگ سروده است. علاقه و ارادت امام به سعدی شیرازی را از بیتی که برای سعدی سروده است به خوبی میتوان دریافت:
شاعر اگر سعدی شیرازی است
بافتههای من و تو بازی است
تأثیرپذیری و استقبال از غزلهای سعدی نشانه ارادت حضرت امام به افصحالمتکلمین است. به راستی رمز و راز علاقه و دلبستگی حضرت امام به سعدی چیست؟ و چرا آن عبد صالح خدا در بیانات و مکتوبات خویش به آثار منظوم و منثور سعدی شیرازی بیش از هر شاعر دیگری استناد کرده است؟
راز ارادت و تعلق خاطر امام خمینی(س) به آثار سعدی، به خاطر انطباق آثار منظوم و منثور این شاعر بزرگ با منظومه سیاسی و اجتماعی اسلام است. سعدی شاعری معنوی و اخلاقگراست که حاکمان را در کشورداری به «عدالت» و «مردمداری» توصیه میکند. حضرت امام نیز همواره بر این گزاره پای میفشرد که حکومت اسلامی، حکومتی اخلاقی است. حکومتی که دولتمردان آن باید مردم را به «مکارم اخلاق» فرا بخوانند و این دقیقاً همان چیزی است که سعدی در قالب حکایتهای بوستان و گلستان با بیانی شیرین و تأثیرگذار به آن پرداخته است.
فارس: یکی از ویژگیهای شعر امام، زبان نسبتاً ساده و صمیمی آن است. این ویژگی چه تأثیری در ارتباط گرفتن مخاطبان با اشعار ایشان داشته است؟
اسماعیلی: همچنان که اشاره شد، از آنجا که حضرت امام در میان شاعران به سعدی علاقه و تعلق خاطر بیشتری داشت، در شعر متأثر از شاعران سبک عراقی ـ بهخصوص سعدی ـ بود که زبانی سهل و ممتنع دارد. زبانی که بیشتر به حرف زدن شباهت دارد و برای عموم مردم قابل فهم است. حضرت امام مفاهیم عمیق عرفانی را در قالب غزل به شیوهای قابل فهم بیان کرده است که هر خوانندهای از خواندن این غزلها لذت میبرد و پیام شعر را به راحتی درمییابد.
فارس: طبع شاعرانه امام چه نسبتی با نگاه عرفانی و فلسفی ایشان داشت؟ آیا شعر برای ایشان فقط یک قالب ادبی بود یا بخشی از شیوه اندیشیدنشان؟
اسماعیلی: با بررسی و واکاوی زندگی ادیبان و شاعران نامآور پارسیزبان درمییابیم که اکثر این بزرگان پیش و بیش از آنکه شاعر باشند، حکیم، فقیه، فیلسوف، مفسر و محدث بودهاند و شعر و شاعری دغدغه و دلمشغولی اصلی آنان نبوده است، چنانکه سعدی در غزلی میگوید: «همه قبیله من عالمان دین بودند».
حال این سؤال پیش میآید که اگر بزرگان و عالمان برجسته دینی همچون امام دغدغه شعر و شاعری نداشتند، چرا شعر میسرودند؟! و راز این گرایش چیست؟ در پاسخ باید گفت که عالمان دین هیچگاه داعیه شاعری نداشتهاند و بیشتر از این منظر که شعر محملی مناسب برای رمزگشایی از دقایق فلسفی و عرفانی، رسانهای قدرتمند برای ارتباط با مردم، و هنری تأثیرگذار برای تبلیغ و ترویج معارف و آموزههای دینی و اخلاقی است، به وادی شعر و شاعری کشیده میشدند.
با مرور و بازخوانی زندگی این چهرههای ماندگار به روشنی میتوان دریافت که آوازه و شهرت آنان در سایر علوم عقلی و نقلی بسیار بیشتر از شعر و شاعری بوده است، ولی امروز ـ به هر جهت ـ صبغه شاعری بعضی از آنان همچون خیام و شیخ بهایی بر سایر وجوه علمیشان تفوق و برتری پیدا کرده است. آنچه که مسلم است بسیاری از این بزرگان تعلق خاطر جدی به شعر و شاعری نداشتهاند، تا جایی که در بعضی از تذکرهها آمده است که اشعار آنان بعدها توسط مریدان و شاگردانشان گردآوری و منتشر شده است، چنانکه این امر در مورد حضرت امام(ره) نیز صادق است.
حضرت امام نیز به شعر و شاعری نه به عنوان یک هدف، بلکه به چشم دستاویزی برای بیان حقایق و فضایل اخلاقی، لطایف عرفانی و ظرایف روحانی نگاه میکرد و بنابر مصالحی شخصاً تمایلی بر چاپ و انتشار این اشعار در زمان حیات خویش نداشت. علت چاپ دیوان اشعار بعد از رحلتشان نیز مطالبه مردمی و اصرار ارادتمندان ایشان به این کار برای رونمایی و پردهبرداری از سیمای عرفانی آن عبد صالح خدا بود.
فارس: اگر بخواهیم شعر امام را در یک جمله به نسل جوان معرفی کنیم، مهمترین ویژگی و جذابیت آن چیست؟
اسماعیلی: بیان سهل و ممتنع، صداقت و صمیمیت در بازخوانی گزارههای عرفانی، و رونمایی از ظرایف و دقایق عرفانی به شیوه شاعران بزرگی چون سعدی و حافظ، لحن و لهجه غزلهای امام را جذاب، شیرین و دلنشین کرده است.
فارس: برخی معتقدند اگر امام خمینی فقط یک شاعر بود، باز هم در ادبیات فارسی چهرهای قابل توجه محسوب میشد. شما با این نظر موافقید؟
اسماعیلی: امام خمینی(ره) چون انسانی برخاسته از متن و بطن جامعه و تودههای مردم بود، با مردم کوچه و بازار نسبت مستقیمی داشت. او خود را از مردم میدانست و همواره در زندگی کنار مردم بود. چه در سالهای سخت مبارزه و تبعید، و چه در سالهای بعد از انقلاب. به همین خاطر تصور من این است که امام به خاطر سلوک مردمی خویش، به عنوان یک ادیب و شاعر نیز انسانی دوستداشتنی بود و با سرودههای از دل برآمده خود میتوانست بر قلب مردم حکومت کند.
فارس: این که رهبران انقلاب اسلامی (امام خمینی و رهبر شهید) هر دو طبع شاعرانه داشتند را چطور میبینید؟
اسماعیلی: برای مردم و بهخصوص جامعه هنری و ادبی ما باعث مباهات و افتخار است که رهبران نظام مقدس جمهوری اسلامی شخصیتهایی عالم، هنرمند، ادیب و صاحب تألیفات علمی و فرهنگی فراوان بودهاند.
شخصیتهای بیبدیلی که در کنار کرامات و فضایل اخلاقی، انسانی و علمی، در حوزههای فرهنگی ـ بهخصوص هنر و ادبیات ـ نیز صاحبنظر بوده و بر این حوزه احاطه و اشراف داشتهاند.
اشراف و تسلط رهبر شهید انقلاب به ظرایف و دقایق هنر و ادبیات معاصر، گاهی باعث شگفتی و غبطه اصحاب فرهنگ و هنر میشد! این که هیچ رُمان و مجموعه شعر تازه منتشرشدهای از نگاه تیزبین رهبر شهید انقلاب با همه مسئولیتها و مشغلههای سیاسی و اجتماعی به دور نمیماند، به راستی جای شگفتی داشت. ویژگیهایی از این دست را در رهبران جهان کمتر میتوان سراغ گرفت.
این که رهبر شهید با بزرگواری تمام، بخشی از وقت خویش را در طول سال به دیدار با استادان شعر و ادب و شاعران اختصاص میدادند، حاکی از ادبپروری و شعردوستی ایشان بود. امید است پس از این نیز سایر مسئولان فرهنگی با پیروی از سیره عملی رهبر شهید انقلاب، تکریم و تجلیل شایسته از اصحاب فکر و فرهنگ را بیاموزند و راه روشن امامین انقلاب را ادامه دهند.
دیدگاهتان را بنویسید